tarikh-neveshtha

زنده گی «خان بابا معتضدی» نخستین فیلم بردار حرفه ای سینمای ایران، طولانی و پُرحادثه است. او در سال 1271 به دنیا آمد و در سال 1365 در نود و چهار ساله گی در تهران درگذشت. بیش تر فیلم های مستند و داستانی را که معتضدی فیلم برداری کرده، از بین رفته اند. آن فیلم ها، مهم ترین حادثه ی زنده گی معتضدی هستند و او در این راه ماجراهایی را از سر گذراند که در نوع خود منحصر به فرداند.

معتضدی در سال 1288 در هفده ساله گی به «لوزان» سویس رفت و دو سال بعد هم عازم «پاریس» شد. در پاریس با «کوژلستدگومون» فرزند «لئون ارنست گومون» تهیه کننده ی فیلم و صاحب کارخانه ی سازنده ی ابزارهای سینمایی فرانسه، آشنا شد.

سال 1295 زمان آن رسید که خان بابا معتضدی پس از به پایان تحصیلات و هفت سال اقامت در سویس و فرانسه، به ایران بازگردد. «گومون» پدر که از قرار آدم دست و دلبازی بوده، صندوق های سوغات شامل دوربین فیلم برداری، سه پایه، آپارات، دستگاه چاپ، فیلم خام، مقداری داروی ظهور و ثبوت و چتد حلقه فیلم خنده دار به او می دهد. البته هدف تبلیغاتی «لئون ارنست گومون» از این بذل و بخشش ها نادیده گرفته نمی شود ، خود معتضدی گفته است که گومون سوغات ها را به پاس قدردانی از دو سال کاری که در کارخانه اش کرده، به او داده است.

در روزهای نخست پس از بازگشت معتضدی به ایران، مدرک تحصیلی او در رشته ی «الکترومکانیک» به هیچ کار او نیامد. معتضدی به ناچار به استخدام اداره ی گمرک درآمد و مشغول به کار شد و در کنار آن با دوربین گومون خود به طور تفریحی از مجالس و محافل خانواده گی فیلم می گرفت و پس از ظهور و ثبوت در لابراتوار کوچکی که در زیرزمین منزل پدری آماده کرده بود، در همان محافل نمایش می داد.

دوربینی که معتضدی در اختیار داشت مجهز به لنز 3/5 زایس بود که معمولن با آن از فاصله ی پانزده تا بیست متری فیلم برداری می شد و فاصله ی کانونی اش پنجاه میلی متر بود. در نتیجه، فیلم به طور کلی واضح دیده نمی شد. این دوربین بدون موتور بود و باید دسته ی آن را می چرخاندند و برای چاپ نگاتیو یا پزتیو، فیلم ها را روی چهارچوب های «یک در یک» متر می پیچاندند و در مخزن داروی ظهور شست و شو قرار می دادند، سپس از نخ آویزان می کردند تا خشک شود.

معتضدی این جسارت را داشت که گاهی فیلم هایی را مختص بانوان به معرض تماشا بگذارد. بدین ترتیب معتضدی نخستین کسی بود که پای بانوان ایرانی را به سالن نمایش فیلم باز کرد. استقبال از فیلم هایی که معتضدی به طور خصوصی نمایش می داد، او را که نمی توانست دل به کار در اداره ی گمرک ببندد، در سال 1296 به مذاکره و مشاوره با اردشیرخان برای تاسیس سینما واداشت، و بنا شد که اردشیرخان محل احداث سینما و برخی هزینه های جنبی را تامین کند و معتضدی نصب آپارات و کارهای فنی را به عهده گیرد. خود معتضدی روایت کرده است:

در مراجعت بایران، نخست با اردشیرخان که در آنوقت سینمائی در خیابان علاءالدوله درست کرده بود، شرکت کردم و چون تا آن زمان برای زنهاسینمایی وجود نداشت لذا اقدام بتاسیس یک سینما جهت زنها نمودم.(1)

وقتی که اردشیرخان دیگر فیلمی برای نمایش نیافت، مشارکت «خان بابا معتضدی» و «آرتاش پاتماگریان» به هم خورد و معتضدی تنها ماند. اما معتضدی جوان، کسی نبود که دست روی دست بگذارد. او با ارسال درخواستی برای «کوژلستدگومون» مقداری فیلم خام تهیه کرد تا کماکان از خانواده های دوستان و آشنایان فیلم بگیرد. تکه هایی پراکنده از فیلم های خانواده گی معتضدی باقی مانده که بازی و جست وخیز چند کودک دختر و پسر را در حیاط خانه ی دنگالی با حوضی در وسط نشان می دهد. همچنین نمایی از مردی است با شلوار و جلیقه ی طوسی و پیراهن سفید وکراوات مشکی که با شمشیری از نیام برکشیده به شاخه های درخت می زند.

معتضدی در این فیلم ها ، تقلید خام فیلم های اولیه ی «لومی یر»ها و تاریخ سینما را درمی آورد.(2)

هم چنین مقدّر بود که بخشی از فیلم های خام سفارشی، صرف خانواده ی سلطنتی شود. معتضدی در دوره ی قاجار ماموریت یافت مقداری فیلم از «محمد حسن میرزا» و ولیعهد احمد شاه فیلم بگیرد. او دست به کار شد و چهارصد متر فیلم از ولیعهد گرفت و در تاریکخانه ی خود، در زیرزمین پدری، ظاهر کرد و برای ولیعهدی که به پادشاهی نرسید، نمایش داد و او پسندید. ( تصاویری از احمدشاه قاجار رو به دوربین وجود دارد که با لباس رسمی می آید و بر تخت می نشیند. در ایران تا آن زمان کسی ادعای فیلم برداری ازاحمدشاه را نکرده است.)

معتضدی سپس کار اصلی تر خود را در دوره ی «رضاشاه» آغاز کرد. فیلم برداری از مراسم حضور سردار سپه در مجلس موسسان در سال 1304 که نظامیان برای به سلطنت رساندن او تشکیل داده بودند، یکی از نخستین فیلم ها بود.

معتضدی در روز چهار شنبه بیست و پنجم آذر ماه 1304 از سوی نظامیان فراخوانده شد تا سلام رسمی سردار سپه و ایراد خطبه ی پادشاهی را در کنار تخت مرمر کاخ «گلستان» ثبت کند. کار اصلی معتضدی، چیز دیگری بود. کارگزاران دولت در تدارک تاج گذاری شاه جدید بودند. خان بابا معتضدی به دستور سپهبد امیرطهماسبی مامور شد مراسم را با شکوه تمام، روی نوار سلولوبید ضبط کند. پس از پایان کار، رضاشاه خرسند از کیفیت فیلم، خان بابا معتضدی را به حضور می طلبد. «تیمورتاش» به عرض ملوکانه می رساند که معتضدی تمام امور فیلم را از فیلم برداری تا ظهور و چاپ ونمایش، خودش انجام داده است.

به زودی کار و آوازه ی «معتضدی» به عنوان تنها فیلم بردار فعال و حرفه ای بالا گرفت. با شروع کار ششمین مجلس شورای ملی در سال 1305، او دوربین و سه پایه را به مجلس برد تا از افتتاح دوره ی جدید مجلس فیلم برداری کند. بعد از آن برای هر واقعه ی مهم و بی اهمیتی، معتضدی فراخوانده می شد که با دوربین و سه پایه و فیلم خام برای ثبت مراسم، حاضر باشد.

معتضدی همچنین در کنار ساختن فیلم های مستند گزارشی و تاریخی، دست به ابتکار تازه ای زد و آن ترجمه ی میان نویس های فیلم های خارجی به فارسی بود و فیلم برداری از آن ها.

پس از آن همزمان با فعالیت «آوانس اوگانیانس» معتضدی نخستین فیلم بلند سینمای ایران «آبی و رابی» را در سال 1309 با همان دوربین گومون و سرعت شانزده کار در ثانیه فیلم برداری کرد. «آبی و رابی» مورد تحسین روزنامه ها و نماینده گان مجلس شورای ملی قرار گرفت.

معتضدی همچنین با چسباندن تکه هایی از فیلم های مربوط به رضاشاه و آثار ترقی کشور، نخستین فیلم «سرود شاهنشاهی» را ساخت تا قبل از نمایش فیلم اصلی در سینماها، مردم به عنوان ادای احترام، سرپا بایستند.

آنسه امیری - مجله اپیزود ، شماره نُه

نُهم شهریور ماه 1387 خورشیدی

توضیحات:

-------------------------------------------------------------------------

1) عالم سینما، شماره ی اول، یکشنبه فروردین 1331، ص16.

2) نسخه ای از این فیلم ها در قطع سی و پنج میلی متری با عنوان«برای اولین دفعه است که در ایران فیلم سینما برداشته شده و در ایران ظاهر و ثابت گردیده است» در فیلمخانه ی ملی ایران موجود است.

Home