hend

هندوستان از گذشته‌های دور سرزمین عجایب جهان بوده است و در چند دهه‌ی اخیر بسیار مورد توجه جهان غرب قرار گرفته است به‌طوری‌كه امروزه تمام اطلاعات مربوط به تمدن و ادیان و افسانه‌های هند در سایت‌های اینترنتی بسیاری قرار گرفته و كتاب‌های مذهبی و تاریخی آن به زبان‌های گوناگونی ترجمه شده است. در چنین شرایطی باعث تاسف است كه ما ایرانیان با وجود داشتن تمدنی مشترك با هندوستان، اطلاعات اندكی از این سرزمین در اختیار داریم. هندوستان با بیش از یک‌میلیارد جمعیت، دموكرات‌ترین كشور جهان سوم است و مردمی خون‌گرم و مهربان دارد. نودونه درصد از جمعیت هند را هندوان( پیروان هندوییسم) تشكیل می‌دهند. از آن‌جا كه آیین«هندو» غالب‌ترین مذهب هندوستان است و آشنایی ما با این آیین چندان زیاد نیست، در این مقاله به بررسی مختصری از مقدسات هندو و قوانین آن می‌پردازیم.

هند: سرزمین رودها
در حیات هندو، رودخانه‌ها نقش بسیار مهمی بازی می‌كنند زیرا رودها برای هندوان مقدس هستند اما این تقدس و پرستش به معنی كفر ابتدایی و یا شرك آنان نیست، بلكه ریشه در فرهنگ و تمدن كهن‌تری دارد كه پیرو احترام به طبیعت است، همان‌گونه كه در نزد زرتشتیان باستان بوده است.

رودخانه‌های مقدس برای هندوان:

1- گنگ: مقدس‌ترین رود هند است. الهه گانگا این رود را نگهبانی می‌كند. گنگ از هیمالیا سرچشمه می‌گیرد و از شهرهایی مثل بنارس، هردوار، الله آباد، وراندابن و...می‌گذرد. برطبق افسانه‌ها «گنگ» از پای ویشنوVishnu( خدای نگه‌دارنده‌ی زنده‌گی در زمین) جاری شده و پس از گذشتن از گیسوان شیوا Shiva(خدای فنا و نابودی) به زمین می‌رسد. هندوان معتقدند كه غسل در گنگ، گناهان كبیره را می‌شوید و اصولن غسل در رودهای مقدس به هنگام كسوف و خسوف واجب است.آن‌ها هم‌چنین خاكستر و استخوان‌های نیم‌سوخته‌ی مُرده‌گان خود را با مراسمی خاص در آب گنگ می ریزند.

2- سند: دومین رود مقدس هندوان است و نام هندوستان نیز از همین رودخانه گرفته شده است. نام قدیم سند، «سند» بوده است و ایرانیان باستان آن را«هندو» نام نهادند و در اثر گذر زمان «هندو» به نامی برای این سرزمین تبدیل شد و هندوستان یعنی «سرزمین رودها». شاید جالب باشد بدانید كه نام لاتین هند، یعنی ایندیا India نیز از همین رود سند برداشته شده است. یونانیان باستان در زبان خود سند را ایندوسIndus می‌نامیدند و ایندیا با كمی تغییر از«ایندوس» برداشته شده است. البته لازم به ذكر است كه نام قدیم هند در زبان سانسكریت «بهارات» (Bharat)می‌باشد. رود سند نیز از هیمالیا سرچشمه می‌گیرد و به دریای عرب می‌ریزد.

3- برهماپوترا(Brahmaputra): از كوه‌های هیمالیا واقع در تبت سرچشمه می‌گیرد و رودخانه‌ای توفانی است.

4- جمنا (yamuna): از پنج آب (پنجاب) به سمت جنوب جاری می‌شود و دهلی را مشروب می‌كند و شكوه تاج‌محل در آگره را در آب‌های خود منعكس می‌كند. جمنا با افسانه‌های مربوط به «كریشنه» وابسته است.

5- سرسوتی(Saraswati): رودخانه‌ای مقدس كه در دوران باستان، در كنار آن قربانی‌های ودایی انجام می‌دادند و عالمان ودایی در حوزه‌ی این رود زنده‌گی می‌كردند. «سرسوتی» نام الهه‌ی علم و دانش است.

سایر رودهای مقدس هندوستان در جنوب هستند و شامل رودهای «گوداوری»، «كاوری»، «نرمدا» و «تاپی» می‌باشند.

گیاهان مقدس :

درختان و گیاهان نیز به عنوان یكی از مظاهر طبیعت، مورد احترام هندوان هستند به طوری‌كه آن‌ها پیش از قطع یك درخت او را ستایش كرده و عذر خواهی می‌كنند كه این نوع احترام به طبیعت با فرهنگ سرخ‌پوستان بسیار مشابهت دارد. مقدس‌ترین گیاه هند، انجیر مقدس(Pippala) است كه نماینده‌ی «ویشنو» است. این درخت حتا مورد احترام بوداییان نیز هست زیرا معتقدند كه بودا زمانی‌كه زیر سایه‌ی این درخت نشسته بود، به حقیقت دست یافت. از دیگر درختان مقدس می‌توان از درخت پنبه ابریشم‌نما، درخن تمالا، درخت «ویلوا» و درخت «شمی» نام برد.
گل‌ها نیز بسیار مورد توجه و علاقه‌ی هندوان هستند. آن‌ها تقریبن در اكثر مراسم خود از گل به اشكال مختلف استفاده می‌كنند. گل‌سرخ چینی برای شیوا، گل سفید برای ویشنو، گل نیلوفر برای لكشمی(Laxmi) (الهه‌ی ثروت و خوش‌بختی)، گل زرد برای سرسوتی، گل انبه به خدای كام وگل نیلوفر سرخ برای خورشید، نمونه هایی از تقدیم گل به خدایان هستند.

كوه‌های مقدس:

مقدس‌ترین كوه هندوستان «هیمالیا» است.( هیمالیا در لغت از دو جزء تشكیل شده است. یكی هیما- به معنی برف و سرما و دیگری لیا- به معنی خانه و انبار و هیمالیا در كل به معنی «خانه‌ی برف» است). هیمالیا از این جهت مقدس است كه در گذشته محل زنده‌گی خدایان بوده است. در مقابل كوه‌های بلند هیمالیا در جنوب، چند رشته كوه و تپه نیز در جنوب هند وجود دارند كه ویندهیا (Vindhia)نامیده می‌شوند. ویندهیا در زبان هندی به معنی كوه جنوبی می‌باشد و افسانه‌های زیادی در مورد این كوه وجود دارد.

نوشته‌های مقدس:

مهم‌ترین و معتبرترین نوشته‌های مقدس هندوان كه بین تمام فرق هندو مورد قبول است، عبارت است از: -كتب «ودا» (Veda) - «براهمن» (Brahmana) - «آرنیك» (Aranyaka) - «اوپانیشاد»(Upanishad) - «پوران»(Purana) - «راماینه» (Ramayana) - «مهابهارت»(هند بزرگ) (Mahabharat) - «آگم‌ها» (Agamas) - «پنج راتره» (pancara tras) - «تنتره»(Tantras).
این نوشته‌ها در یك زمان فراهم نیامده و متعلق به ازمنه‌ی متوالی است.

خدایان(شخصیت های مقدس):

شاید با شنیدن نام خدایان، این تصور پیش آید كه هندوان بت‌پرست هستند و از وجود خدای یكتا بی‌خبرند. اگرچه هندوان در ظاهر بت می‌پرستند اما حقیقت این است كه دانایان، حكیمان و هندوان با سواد، خدای یكتا را می‌پرستند و معتقدند كه ذات مطلق الهی یگانه است ولی قشر فقیر و كم‌سواد هندوستان تا حدود زیادی به همان مظهر مادی توجه دارند و آن را می‌پرستند اما این نیز به معنی كفر آنان نیست.هندوان معتقدند كه این خدایان، مظاهر گوناگون همان خدای یكتا هستند در این باره در «ریگ ودا»(یكی از چهار ودای موجود)آمده است:

«بر هر ثابت و جنبنده و نیز بر هر آن‌چه راه می‌رود و بر هر آن‌چه می‌پرد و بر تمام این آفرینش رنگارنگ، تنها یك خدا فرمانروایی می‌كند.»

در واقع باید گفت كه حقیقت یكی بیش‌تر نیست اما به نام‌ها و شیوه‌های گوناگون توصیف می‌شود.
آفریدگار در این آیین، برهما (Brahma) نامیده می‌شود كه مظهر آفرینش است. سایر خدایان مهم هندو عبارتند از:

- ویشنوVishnu(خدای مظهر بقا و زنده‌گی روی زمین).
- شیوا Shiva(خدای فنا و نابودكننده و وحشت‌آور اما نام او در سنسكریت به معنی مهربان نیز هست).

- سرسوتی Saraswati(الهه‌ی علم و دانش و همسر برهما. سرسوتی دختر شیوا از همسرش پاروتی است).
- لكشمی Laxmi(الهه‌ی ثروت و خوش‌بختی و همسر ویشنو و خواهر سرسوتی).
- شكتی Shakti( الهه‌ی قهر و نابودی و همسر شیوا).
- گانشا Gnesha( خدای علم و دانایی كه سری هم‌چون سر فیل دارد و پسر شیوا است).
- كالی Kali (الهه‌ی مرگ).

- رام چندر Ram chandar(رام ماه مانند كه یكی از مظاهر ویشنو روی زمین است).

- كریشناKrishna (هشتمین مظهر ویشنو است).
- ایندرا Indra(خدای باستانی اقوام آریایی كه خدای رعد و برق است).
- اگنی Agni(خدای آتش و تجسم آتش مقدس است.ِاگنی از دیر باز توسط آریاییان باستان پرستش می‌شده است و هنوز هم آثار تقدس آتش میان هندیان و زرتشتیان وجود دارد.اگرچه زرتشتیان آتش‌پرست نیستند اما تقدس آتش متعلق به فرهنگ پیش از زرتشت است و تا كنون نیز باقی مانده است).
- گروده Garuda(رییس پرنده‌گان كه نیمی از بدن‌اش انسان و نیم دیگر پرنده است و مركب ویشنو است).
- خورشید Surya و ماه Soma و بسیاری خدایان دیگر.

شهرهای مقدس:

شهرهای مقدس و زیارتگاه‌های هندو عبارتنداز:
1- اجودهیا یا آیودیا(Ayodhya): این شهر در شمال هند واقع است و بنابر داستان‌های هندو، این شهر پایتخت سلاطین سلسله‌ی ماه و از آن جمله رام‌چندر بوده است.
2-اوانتی(Avanti): از شهرهای قدیمی هند است و امروزه اوجین(Ujjayina) نامیده می‌شود. گویند كریشنه در این شهر بزرگ شده است.
3- گایا(Gaya): شهر گایا واقع در ایالت بیهار در شمال هند است.
4- كاشی (Kashi): مقدس‌ترین شهر هندوان است.نام قدیم آن «بنارس» است و پس ازآن «كاشی» و بعد هم «وارانسی» نامیده شده است. شهر بنارس در ساحل شمالی رود گنگ احداث شده است.
5- كانچی (Kanchi): این شهر در نزدیكی چنای یا مدرس قرار دارد.
6- متهورا(Mathura): نام یك شهر قدیمی است كه اكنون شهر جدیدی روی آن ساخته شده است. بنابر روایات هندو این شهر زادگاه كریشنه است. شهر متهورا در كنار رودخانه‌ی مقدس جمنا در شهر آگره واقع شده است و هر سال هنگام عید«هولی» زایران كثیری به این شهر می‌روند.
7- دواركا (Dvaraka): این شهر در ساحل رود كاتهیاور است و گویند كه پایتخت كریشته بوده است.
8- هردوار: این شهر در مجاورت رود گنگ است و در آن كشتن حیوانات و حشرات ممنوع است و حتا خوردن تخم مرغ هم ممنوع است.
9- پوشكر(Pushkar): نام این شهر به معنی نیلوفرآبی است و در ایالت راجستان قرار دارد.

روزهای مقدس(اعیاد):
در آیین هندو روزهای مقدس بسیار زیاد است و به مناسبت هر روز جشن مخصوصی بر پا می‌شود.این جشن‌ها به منظور نزدیكی به معبود از طریق ستایش و شادی و امید است و سبب پاك شدن گناهان می‌شود. چند عید مهم عبارت اند از:

- دیوالی Diwali: جشن سال نو در شمال و غرب هند.
- ویشو Vishu:جشن سال نو در ایالت كرالا در جنوب.
- عید هولی Holi: جشن رنگ كه مردم پودرهای رنگی و آب‌های رنگی به یك‌دیگر می‌پاشند.
- دورگا پوجاDurgapuja: جشن پیروزی «رام» بر دیو پلید «راونا» كه شرح آن در راماینه آمده است.
- جانمشتامی Janmashtami: جشن تولد كریشنه.

- گانش چاتورتهی Ganesh chatuthi: جشن ستایش گانشا.
- ماها شیوراتری MahaShivratri: جشن ستایش شیوا.
هر یك از این جشن ها دارای چندین افسانه و داستان هستند كه هر كدام در نوع خود شنیدنی است.

سرزمین یوگا:
بسیاری از ما كلمه‌ی «یوگا» را به عنوان شناسه‌ای از هندوستان شنیده‌ایم و كتاب‌های بسیاری در این زمینه به فارسی موجود است.
یوگا(جوگ) Yogaبه معنی انضباط فكری است و در مفاهیم متعددی استفاده می‌شود مثل تمركز فكر، مكاشفه، اتحاد روح با ماده، استغراق، اتصال و هر عملی كه موجب انضباط فكری شود. كلمه‌ی «یوگ» از فعل یوج(Yuj) مشتق شده است و به معنی بستن و مهار كردن حیوان سركش است (وشاید از این نظر با كلمه یوغ در فارسی مشابهت داشته باشد اگرچه یوغ در حال حاضر در فارسی فعل نیست.) پس یوگا یعنی این‌كه انسان نفس سركش خود را مهار كند تا بتواند در نهایت به روح كیهانی و اعلا متصل شود. «یوگا» بر خلاف تصور،از آیین بودا برنخاسته بلكه متعلق به آیین هندو است و شامل تمرین‌ها و مراحل بسیاری می‌باشد كه برخی از آن‌ها در «یوگا سوتره» آمده است.

مذهب هندو:

آیین هندو، قدیمی‌ترین و كهن‌ترین مذهب زنده‌ی جهان است و اكنون بالغ بر نُهصدمیلیون هندو از آن پیروی می‌كنند. مذهب هندو، مكتبی ماورای طبیعی است و اجازه نمی‌دهد كه پیروان‌اش فقط به دنیا یا آخرت دل خوش كنند، زیرا مذهب هندو هدف بزرگ‌تری را دنبال می‌كند و آن دست‌یابی به حقیقت زنده‌گی است. منظور اصلی آیین هندو آن است كه هر هندوی واقعی بتواند به حقیقت مطلق كه «برهمن» نام دارد، متصل شود. این حقیقت عبارت است از روحی ابدی كه برتر و بالاتر از هرگونه علت و معلول و زمان و مكان است.

در مذهب هندو تمام كارها و اعمال مثل كارهای هنری، علمی، سنتی، سیاسی و اجتماعی، وسیله‌ای هستند برای رسیدن به رستگاری و به همین دلیل یك هندوی كامل، كارهای خود را با نیتی پاك و والا به درست‌ترین شكل ممكن انجام می‌دهد.

رقص نیز جزیی از آیین هندو است و جایگاه بسیار بالایی در فرهنگ آن دارد، زیرا رقص كاری مقدس است كه از خدایان به انسان رسیده است. «شیوا» معتقد بوده است كه تمامی كائنات همواره در حال رقص جاودانه‌ای هستند و او این رقص را ایجاد كرد و خودش به انجام آن می- پرداخت. رقص هندی كه بسیاری ازحركات «یوگا» را در خود دارد، فقط برای سرگرمی یا تفریح نیست، بلكه یك رقصنده‌ی با ایمان هنگام انجام این حركات به حالت خلسه رفته و به آرامش دست می‌یابد. این رقص موجب نشاط و شادی روح و روان نیز می‌شود. رقص‌ها نیز انواع متنوع و مختلفی دارند.

مذهب هندو دستوراتی خاص در مورد غذای هندوان دارد.هندوان معتقدند كه افراط در غذا سبب تنبلی جسم و انحطاط فكر می‌شود. اغلب هندوان در تمام طول عمر خود، لب به گوشت قرمز نمی‌زنند وعده‌ای نیز فقط گوشت مرغ و جوجه یا ماهی مصرف می‌كنند.
غذای هندوان غالبن شیر گاو و گاومیش و فراورده‌های شیر است، اما شیر گاو زلئو و شتر را نمی‌خورند. برنج، جو، گندم، لوبیا، خردل، نارگیل، دانه های نباتی، انواع میوه و آجیل از غذاهای عمده‌ی هندوان است. هم‌چنین مصرف سیر، پیاز، تربچه و قارچ برای هندوان و مخصوصن برهمن‌ها ممنوع است.اگرچه این قوانین، كمی عجیب به نظر می‌رسد، اما نرم‌خویی و آرامش و قناعت مردم این سرزمین، ناشی از همین تغذیه است.اهمیت ندادن به خوراك و توجه به روح و روان، مهم‌ترین دلیل پرورش عارفان و ریشیان Rishi بزرگ در هند است.

از دیگر معتقدات هندوییسم، تناسخ است. اعتقاد به تناسخ روح به این دلیل است كه هندوان می‌گویند انسان در طول یك عمر كوتاه نمی‌تواند به رستگاری و شعور الهی دست یابد و برای همین هر كسی سلسله‌ای از چند زنده‌گانی دارد و در هر زنده‌گی بر حسب كارهای زنده‌گی قبلی به قالبی در می‌آید، گاهی در قالب انسان و خدایان و گاهی در قالب حیوان و گیاه و آن‌قدر به این تناسخ ادامه می‌دهد تا به حقیقت مطلق الهی پی برده و رستگار شود.
مذهب هندو،هم مذهبی ساده و ابتدایی است و هم مذهبی پیچیده و فلسفی است. برهمین اساس هر فردی از هر طبقه‌ی جامعه می‌تواند به آن بگرود و از آن استفاده كند. به همین دلیل نیز در جامعه‌ی هندو، هم عارفانی هستند كه به مقصد عالی رسیده‌اند و هم عامیانی هستند كه هنوز قدمی در راه مذهب برنداشته‌اند.

اخلاق اساسی هندوییسم، بر پایه‌ی طهارت، ضبط نفس، آزادی، راستی و بی‌آزاری است. بسیاری تصور می‌كنند كه هندوییسم یعنی ریاضت،اما چنین نیست. هندوییسم از زهد و ریاضت طرفداری نمی‌كند و اصرار هم ندارد كه پیروان‌اش امیال نفسانی را به كلی سركوب كنند.این تفكر مورد تایید پیروان مذاهب جینJain و بودا Buddhaاست، اما هندوییسم برعكس، پیروان‌اش را به ازدواج و تشكیل خانواده ترغیب می‌كند و یكی از مراحل برهمنی نیز ازدواج می‌باشد.

در هر صورت هندوییسم مذهبی است كه اگر عمیقن به آن نگاه كنیم، دستورات خوب و اخلاقی در خود دارد و معتقد به افراط و تفریط در هیچ كاری نیست بلكه میانه‌روی را توصیه می‌كند. با این حال هر فرد هندو آزاد است كه بر حسب توان و خواست خویش، از این مذهب بهره‌برداری كند.
و سرانجام آن‌كه، هندوییسم می‌گوید بشر ناآگاه است و نمی‌داند كه ذات مطلق چه‌گونه روح خود را در آفریده‌گان دمیده است. آغاز و پایان جهان، ماورای زمان است و زمان همانند پلی است میان ازل و ابد و چون انسان مادی، اسیر در حصار زمان و مكان است، نمی‌تواند از ازل و ابد آگاهی داشته باشد.

جمله‌ای زیبا در بهگودگیتا (Bhagavad gita)هست كه می‌گوید:
«آغاز هستی مخفی و وسط آن آشكار و پایان‌اش ناپیدا است.»

منابع:

هند در یك نگاه - نوشته‌ی دكتر سید محمدرضا جلالی نائینی
مشرق زمین گاهواره‌ی تمدن - نوشته‌ی ویل دورانت، فصل چهاردهم
سایت:www.hindunet.org

مجله‌ی اپیزود، شماره‌ی هشتادویک

هشتم اسفندماه 1388 خورشیدی

Home