deygan

واژه‌ی «دی» از مصدر «دا» آمده که در اوستا و فارسی هخامنشی (پارسی باستان) و سانسکریت به معنی دادن، آفریدن، ساختن و بخشیدن است. در پهلوی «داتن»(Datan) و در فارسی «دادن» شده است و «داتر»(Dater) که در پهلوی «داتار» و در فارسی «دادار» یا آفریدگار گفته می‌شود و در خود اوستا در آفرینگان گاهنبار بند یازده، صفت «دتهوش» برای دهمین ماه سال به کار رفته است.

«ابوریحان بیرونی» درباره‌ی«دی‌گان» می‌گوید:

«در این روز عادت ایرانیان چنین بوده که پادشاه از تخت شاهی پایین می‌آمد و جامه‌ای سفید می‌پوشید و در بیابان بر فرش‌های سپید می‌نشست و دربان و یساولان را که شکوه پادشاه با آن‌هاست به کنار می‌راند و هرکس که می‌خواست پادشاه را ببیند، خواه دارا و خواه نادار، بدون هیچ‌گونه نگهبان و پاسبان، نزد شاه می‌رفت و با او به گفت‌وگو می‌پرداخت و در این روز پادشاه با برزگران می‌نشست و در یک سفره با آن‌ها خوراک می- خورد و می‌گفت: من مانند یکی از شماها هستم و با شماها برادرم، زیرا استواری و پایداری جهان به کارهایی است که به دست شما انجام می‌شود و امنیت کشور نیز با من است، نه پادشاه را از مردم گریزی است و نه مردم را از پادشاه.»

چهار جشن به ترتیب زیر را منسوب دی‌ماه می‌دانند:

یک) اورمزد و دی ماه در نخستین روز دی ماه.
دو) دی بآذر و دی ماه در هشتمین روز دی ماه.
سه) دی بمهر و دی ماه پانزدهمین روز دی ماه.
چهار) دی بدین و دی ماه بیست‌وسومین روز دی ماه.

بنابراین روز«هشتم» و «پانزدهم» و «بيست‌وسوم» هر ماه یعنی دوم دی ، نهم دی و هفدهم دی به تقويم امروزی، به نام« دی» است و برای تشخيص اين سه روز از يک‌ديگر هر يک از اين‌ها را با نام بعد از خودش می‌خوانده و دی بآذز ، دی بمهر و دی بدين می‌گويند، يعنی اين سه روز را برای باز شناختن به روز بعد خودش نسبت می‌دهند، ضمن آن‌که می دانيم روز اول هر ماه «هرمزد» يا «اورمزد» است که نام آفريننده‌ی جهان است.

پس به اين ترتيب روز اول (بیست و پنجم آذر به تقويم امروزی) و هشتم و پانزدهم و بيست وسوم دی ماه، به نام خداوند است و چون نام ماه و روز يکی می‌شود، هر چهار روز جشن است و خود ماه هم که به معنای خداوند است، اين جشن‌ها را جشن اورمزد و سه دی گويند، يعنی اولی در اورمزد روز و سه ديگر در سه روزی است که هر سه «دی» نام دارد.

اما از همه والاتر جشن روز اورمزد است. اين روز در ايران باستان كه نخستين جشن دی‌گان است به نام «اورمزد و دی‌ماه خرم روز» یا جشن دی- گان نامیده شده است. زرتشتيان هم‌چنين اين روز را چيره‌گی روشنایی بر تاريکی يا پيروزی اهورامزدا بر اهريمن به‌شمار می‌آورند.
در اين روز پادشاهان و والیان، ديدارهمه‌گانی با مردم داشتند.

کدام يک از ملت های دنيا دارای چنين فرهنگ پرمهرو غنی هستند؟؟؟ صد افسوس که از اين آيين ها و گذشته ی کهن‌مان، چيزی جز حسرت‌اش برای‌مان باقی نمانده است. بنابراین باید به یاد داشته باشیم که روز اول و هشتم و پانزدهم و بيست و سوم دی ماه که هر چهار روز، به نام خداوند است که با معنی مفهوم واژه‌ی «دی» يعنی آفريننده‌ی جهان هماهنگ است، در ايران باستان جشن بر پا می‌شده که روز اول را«جشن خرّم‌روز» و سه جشن ديگر را«جشن دی‌گان» می‌ناميدند.ا

در گاهنامه‌ی ايران باستان (3745) اين روز به نام جشن «دی‌گان» و شب پيش از آن به نام جشن شب« يلدا» نام‌گذاری شده است که واژه‌ی «يلدا» به پارسی باستان به معنای زايش است.

لازم به ذکر است که تعطيلات آخر هفته که امروز در بين ملل دنيا مرسوم است (شنبه، يک‌شنبه يا جمعه) در فرهنگ کهن ايرانی بوده و ايرانيان قديم به‌طورکلی در هر ماه، اين چهار روز را که به نام خداوند است به جای چهار آدينه‌ی فعلی تعطيل می‌کردند.

جشن باستانی «دی‌گان» گرامی‌باد

منابع:

پژوهشی در گاه‌شماری و جشن‌های ايران باستان - پژوهش و نوشته‌ی: هاشم رضی

پایگاه اینترنتی «آریابوم»

پایگاه اینترنتی «سپندارمزد»

پایگاه اینترنتی «زرتشت»

فرید ستوده - مجله‌ی اپیزود ، شماره‌ی هفتادوهفت

دوازدهم دی‌ماه 1388 خورشیدی

Home