farhang

در شمال غرب ایران، حد مرز استان‌های آذربايجان غربی و شرقی , زنجان و كردستان ما بين شهرهای تكاب، زنجان، ميان‌دوآب و ميانه، نزديك به شهرهای دندی از استان زنجان و تكاب در آذربايجان غربی، مجموعه‌ای شکوه‌مند از آثار تاریخی با قدمتی بیش از سه‌هزار سال قرار دارد كه مجموعه‌ی جهانی «تخت‌سليمان» با ويژه‌گی‌های خاص در ميان اين آثار جلوه‌نمایی می‌كند . مجموعه‌ی آثار باستانی «تخت‌سليمان» كه در چهل‌وپنج كيلومتری شمال شرقی شهرستان تكاب در استان آذربايجان غربی قرار گرفته، با وسعتی معادل 5/12 هكتار به عنوان یکی از هفت اثر جهانی ایران در سازمان یونسکو و یکی از محوطه‌های تاریخی مهم كشور محسوب می‌گردد.

این منطقه به عنوان میراث بشریت به ثبت رسیده است. در اين منطقه، نشانه‌ها و بقايای استقرار از هزاره‌ی اول قبل از میلاد تا قرن یازدهم ه.ق ملاحظه می‌شود. اما اوج شكوه و آبادانی «تخت سليمان» مربوط به دوره‌ی ساسانی می‌باشد كه ساختمان آتشكده‌ی آذرگشنسب در آن‌جا احداث و به عنوان مهم‌ترين معبد، مورد احترام حكومت مذكور ايفا می‌نمايد و آتش جاودان آن به مدت هفت قرن، نماد اقتدار آیین زردتشت محسوب می‌شده و آتشكده‌ی ساسانی «آذرگشنسب» از زمان حكومت ايلخانيان به بعد « تخت سليمان » نام گرفت.

وسيع ترين تاسيسات مذهبی و اجتماعی مجموعه، مربوط به دوره‌ی ساسانی است كه تاكنون شناسایی و از زير خاك بيرون آورده شده است. بقايای آثار معماری اين مجموعه، متعلق به یکی از بزرگ‌ترين نمادهای مذهبی، سياسی و فرهنگی اواخره دوره‌ی ساسانی در قرن ششم میلادی به شمار می‌آيد . آتشکده‌ی «آذرگشنسب» در آذربایجان، «آذرفرنبغ» در اردشیرخوره پارس، «آذربرزین» مهر خراسان سه آتشکده‌ی بزرگ ایران است که شهرت جهانی دارند.

آذرگشسب در دوره‌ی شاهنشاهی هخامنشی به نام «شيز» مشهور بوده است، هم‌چنین در دوره‌ی اشکانی. ولی در زمان ساسانيان اوج شکوه و عظمت خود را گرفت و به مهم‌ترين اثر دینی منطقه تبديل شد زيرا مکانی مقدس که دارای آب‌های معدنی گرم نيز می‌باشد. گفته شده است عده‌ای از شاهنشاهان ايران در اين مکان مهم تاج‌گذاری کرده‌اند و سوگند وفاداری خورده‌اند. این مکان چنان اهمیتی داشته است که شاهان محلی و شاه شاهان قبل از انجام کارهای مهم کشوری به این منطقه می‌رفتند و از خداوند درخواست یاری می‌کردند و هدایای بسیاری تقدیم این مکان می‌کردند و سپس به دست به انجام اقدامات بزرگ می‌زدند . از ديگر مکان‌های ديدنی آن، «اژدهای سليمان» است که بعد از اسلام چنين ناممی گرفته است و به صورت ديواری بلند و باستانی هم‌چنان باقی است که سیصد متر طول و دو متر ارتفاع آن است . دیواری بسیار بلند از دوره‌ی ساسانی که مسلمانان به این نام مشهورش کردند.

ساخت این آتشکده از دوره‌ی پیش از مادها آغاز می‌شود و سپس مادها، هخامنشیان، سلوکیان، پارتیان و ساسانیان را دربرمی‌گیرد . پس از اسلام این آتشکده‌ی بزرگ ویران شد. امروزه محقیق و دین‌شناسان بر یگانه‌پرستی باور ایرانیان پیش از اسلام رسیده‌اند که آتشکده جایی برای پرستش خدا نیست بلکه آتش هم‌چون قبله‌ای برای ایرانیان محسوب می‌شود که نیایش‌های دینی خود به درگاه خداوند ( اهورامزدا ) در برابر آن انجام دهند.

ایرانیان طبیعت و آتش را به عنوان بارزترین قدرت خداوند می‌دانستند و به همین روی احترام بسیار می‌گذاشتند. در دین ایرانیان باستان، بهشت و جهنم نور و تاریکی است. «آذرگشسب» مخفف «آذرگشنسب» است که یکی از سه آتشکده‌های مقدس حافظ جهان است. هم‌چنین نام آتشکد‌، گشتاسب هم است که در بلخ قرار داشته است، گنج‌های گشتاسب نيز در آن‌جا بود که اسکندر گجستک آن را خراب کرده و گنج‌ها برداشت و بعضی گفته‌اند کتاب زند و اوستا نيز بدان‌جا بوده است. مرکب این واژه مطلق آتشکده را گويند به معنی برق هم آمده است که نام فرشته‌ای است موکل بر آتش که پيوسته در آتش مقام دارد و معنی ترکیبی آن آتش جهنده باشد، چه آذرآتش و گشسب به معنی جهنده و خيزکننده آمده است و اين معنی مناسبت تمامی با برق دارد. «برهان»

تخت بلقيس در آذرگشنسب

تخت بلقيس در سال 1959 به وسيله‌ی «فون دراوستن» به صورت علمی و دقيق مورد بازديد قرار گرفته و در سال‌های 1966 و 1969 ميلادی به وسيله‌ی «ديتريش هوف» بررسی و مستندسازی اوليه گرديد . حصار استحكامات دژ بلقيس، فضایی در حدود پنجاه تا شصت متر را دربرمی‌گيرد. با توجه به نقشه‌ی مقدماتی تهيه شده، اين حصار دارای نُه برج است كه احتمالن چهار برج ديگر نيز بايد وجود داشته باشد كه در حال حاضر به علت عدم انجام كاوش علمی مشخصات دقيق آن‌ها معلوم نيستند. دروازه‌های اين اثر می‌توانند در سمت جنوب شرقی يا نزديك زاويه‌ی جنوبی واقع شده باشند.

در درون حصار، تالاری تقريبن مربع شكل و ايوانی در جلوی آن وجود دارد. در جلوی بنا، يك تراس چند طبقه قرار دارد كه اتاق‌های پناهگاه مانند طویلی را با سقف گنبدی در خود جای داده است . نوع معماری بنا و آجرهایی كه در ابعاد آجرهای ساسانی هستند، هم‌چنين قطعات سنگ ماسه‌ای زرد رنگ و علایم حجاری سنگ‌تراشان ساسانی، تاريخ‌گذاری بنا را به اين دوره محتمل می‌سازد. اين استحكامات در طرح کلی خود با ايوان، تالار و رواق پيرامون، نه تنها می‌تواند معرف كاخ سازی ايرانی باشد، بلكه به عنوان تاسيسات يك آتشكده نيز محسوب می‌شود. از نظر طرح معماری و هندسی، جهت دادن استحكامات به سمت مجموعه‌ی باستانی تخت سليمان، هر دو بنا را طوری در ارتباط نزديك با هم قرار می‌دهد كه تعبير استحكامات به عنوان يك آتشكده‌ی ساسانی بسيار محتمل است.

به هرصورت صرف نظر از جنبه‌ی تاریخی و معماری، به لحاظ باور و اعتقادات عامه، ارتباطی اساطيری بين آثار«تخت سليمان» و «دژ بلقيس» نزد مردم نيز مطرح می‌گردد، محل مذكور برای هر بازديد كننده از مجموعه‌ی «تخت سليمان» جذابيت خاصی دارد اما به علت صعوبت راه، دسترسی و سردسيری منطقه، فقط در مواقع محدودی از سال امكان دسترسی به آن برای افرادی كه دارای تجهيزات لازم باشند مقدور است.

مكان يادشده به علت اين‌كه بلندترين قله‌ی منطقه است، دارای زمستان‌های طولانی و تابستانی دلپذير می‌باشد، چنان‌كه در ميان دو قله‌ی اين كوه، بر اثر آب برف‌ها در اواخر بهار و اوايل تابستان، علاوه بر سرسبزی و وجود جويبارها، گل‌های رنگارنگ، درياچه‌ای فصلی نيز تشكيل می‌شود كه بر جذابيت محل می‌افزايد.

راه دسترسی به اين مكان در حال حاضر از طريق راه ارتباطی تخت سليمان، دندی به زنجان در سه راهی معدن انگوران با جاده‌ای خاکی و فرعی كه فقط ماشين‌های شاسی بلند كمك‌دار قادر به عبور از آن هستند و تا نزدیکی دامنه‌ی كوه می‌توان به آن نزديك شد و بقيه‌ی مسافت را با حدود نيم ساعت پياده‌روی می‌توان به آثار دژ رسيد.

معبد«آناهيتا» از ديگر آثار ارزش‌مند آذرگشنسب است که نشان از پرستش خدای بزرگ اهورامزدا است که شاهنشاهان دینی ساسانی احترام زيادی برای آن قایل بودند، زيرا در اين مکان، آب و آتش و خاک که از بزرگ‌ترين معجزات يزدان پاک است گردهم آمده بودند و سپاس از اين نعمات الهی وظيفه‌ی پادشاهان ايران بوده است.

چکیده‌ای از مقاله‌ی مفصل«ارشام پارسی» از وب‌سایت«آریامن» پایگاه تاریخ و فرهنگ ایران

فرید ستوده - مجله‌ی اپیزود ، شماره‌ی شصت‌وهفت

بیست‌وپنجم مهرماه 1388 خورشیدی

Home