قفس غواصی و پروانه

خلاصه‌ی داستان:

«قفس‌غواصی و پروانه» داستان اعجاب برانگیزی درباره‌ی مردی موفق در کار و زنده‌گی است. مردی که همه او را می‌شناسند و محبوبیت بسیاری بین مردم دارد. ولی ناگهان روزی تقدیر از او روی برمی‌گرداند و در سن چهل‌وسه ساله‌گی سکته‌ی مرگ‌باری را می‌کند، که موجب می‌شود تا تمام اجزای بدن‌اش از حرکت باز می‌ایستد و قادر به ارتباط با دنیای اطراف‌اش نیست.  «ژآن دومنیک» که فقط پلک چشم چپ‌اش هنوز از کار نیفتاده است، به وسیله‌ی آن و با روشی پیشنهادی به وسیله‌ی پزشکان قادر می‌شود که ارتباط برقرار کند. او با همین پلک، کتابی به نام «قفس‌غواصی و پروانه» می‌نویسد و تنها مدتی قبل از مرگ او در سن چهل‌وپنج ساله‌گی انتشار می‌یابد. فیلم«قفس‌غواصی و پروانه» اقتباسی است از آن کتاب و زنده‌گی «ژان دومنیک بابی» که به طور بسیار هنرمندانه‌ای ساخته شده است.

راجر ایبرت / شیکاگوسان‌تایمز

«قفس غواصی و پروانه» فیلمی است درباره‌ی‌ مردی که بلایی ناگهانی را تجربه می‌کند، چیزی که من را در جراحی‌های اخیرم بسیار ترساند. او درحالی که زنده و هشیار است ولی قادر به برقراری ارتباط با دنیای اطراف‌اش نیست و این موضوعی است که حتا فکر کردن به آن آدم را به وحشت می‌اندازد. فیلم اقتباسی است کاملن واقعی، از یک مرد و کتابی که او توانست به طور حیرت‌انگیزی بنویسد، اگرچه تنها با پلک زدن چشم چپ‌اش. ژان دومنیک بابی، ویراستار یک مجله‌ی مد فرانسوی به نام«الی» بود. روزی او بر اثر سکته مرگ‌باری فلج می‌شود و تمام بدن‌اش به غیر از پلک چشم چپ‌اش از کار می‌افتد.  متخصصان درمان‌شناسی او را قادر می‌سازند که به وسیله‌ای بتواند ارتباط برقرار کند. بدین ترتیب که الفبا را به ترتیب روی کاغذی نوشتند و«بابی» آن‌ها را با پلک زدن چشم چپ‌اش انتخاب می‌کرد و توسط این روش کلمه به کلمه و پلک به پلک توانست شرح حال خود را به کتابی تبدیل کند. اثری که نام آن را«قفس غواصی و پروانه» گذاشت و در سال 1997 تنها مدتی قبل از مرگ‌اش انتشار یافت.

این کاری بسیار مافوق انسانی، از انسانی بسیار با اراده بود ولی چه‌گونه می‌شد آن‌را به فیلم تبدیل کرد؟ کارگردان فیلم، نقاش و مجسمه‌ساز مشهور، جولیان اشنایبل است که دو فیلم قبلی‌اش هم درباره‌ی هنرمندانی بود که در کارشان مصمم بودند. "BASQUIAT" محصول 1995درباره یک گرافیست نیویورکی بود و «قبل از سقوط شب» محصول 2000 درباره‌ی یک شاعر رنج دیده‌ی کوبایی به نام رینالدو آرنا.

راه حل او در این فیلم همراه با فیلم‌نامه‌نویس (رونالد هاروود) این نبود که مردی را در تخت نشان بدهند بلکه آن چیزهایی را که او در همان حال بی حرکتی می‌دید، اطرافیان و خیالات‌اش را به ما نشان می‌دهد. در واقع ما همان چیزهایی را می‌بینیم که بابی توسط چشم چپ‌اش می‌بیند و از دریچه‌ی چشم او به محیط نگاه می‌کنیم. این راهی عجیب و غریب برای نشان دادن است و کارگردان هم در نشان دادن آن بسیار ماهرانه عمل کرده است. نتیجه‌ی این عمل چیزی نیست که شما آن را«الهامی» بخوانید، زیرا هیچ کدام از ما حتا فکرش را هم نمی‌کنیم که در موقعیت بابی قرار بگیریم و به این الهام احتیاج داشته باشیم. فیلم چیزی بیش‌تر از آن است. می توان گفت که یک حماسه است. نیروی زنده‌گی و پافشاری‌اش بر شلاق‌زنی سرنوشت و تقدیر و هم‌چنین به شهوات، اشتیاقات و تمام چیزهایی که این مرد قبلن به ساده‌گی قادر به انجام دادن آن‌ها بوده است.

ما فلاش‌بک‌هایی از دوران بچه‌گی و یا زمانی که او همراه با معشوقه‌اش رویای آینده روشن را در سر می‌پروراند و هم‌چنین تصاویری از خیالات‌اش را می‌بینیم. در صحنه‌ای به‌شدت تاثیر‌گذار ما او را در حال ملاقات با پدرش می‌بینیم که آنده ساریس می‌نویسد: «رهایی یافتنی از تنهایی، که در طول تاریخ سینمای فرانسه تک است» و هم‌چنین «داشتن معشوقه عذری نیست برای ترک کردن مادر فرزندان، به راستی که دنیا ارزش‌هایش را از دست داده است.»

سلین، مادر فرزندان و شریک کاری‌اش به«بابی» وفادار باقی می‌ماند و حتا به او کمک می‌کند که با زنانی دیگر که آن‌ها هم همکار او هستند ارتباط برقرار کند (شور جنسی یک مرد رام نشدنی است). و تمام زنان دیگری که در اطراف او هستند شامل پرستاران، دستیاران‌اش و معشوقه خیالی‌اش، همه عاشق او می‌شوند و به او ایمان می‌دهند که تنهایش نخواهند گذاشت. و او تمام این‌ها را تنها با پلک چشم‌اش بیان می‌کند.

ما نقش اصلی را که توسط «ماتئو مارلیک» اجرا شده است تنها در دو صورت می‌بینیم. نخست به عنوان مردی بدون حرکت در تخت که با خاطرات و تخیلات‌اش به زنده‌گی وابسته می‌ماند. در این صورت او اساسن با نقش دنیل دی‌لوئیس در «پای چپ من» فرق می‌کند. به‌خاطر این‌که آن فیلم درباره‌ی مردی بود که فقط می‌توانست با پای چپ‌اش حرکت کند و حداقل می‌توانست به زحمت حرکت کند، ناله و یا گریه بکند ولی این‌جا بابی نمی‌تواند هیچ گونه حرکت جزئی را انجام بدهد. هر دو فیلم راه حل ناگزیری را برای ایجاد ارتباط پیدا می‌کنند و بازیگران درستی هم به اجرای آن‌ها پرداخته‌اند.

«ژانوس کامینسکی» فیلم‌بردار فیلم است. او سهم بزرگی را در طراحی صحنه‌های بی‌نظیر فیلم دارد. ما بعضی وقت‌ها فیلم را به‌وسیله‌ی چشم بابی می‌بینیم و«کامینسکی» نمای دید او را با زنده‌گی و زیبایی پر می‌کند و آن طوری هم که گفته می‌شود ناامیدکننده نیست بلکه زیباست.

در آخر ما با حس هشیاری انسان تنها می‌مانیم که معجزه‌ی بسیار بزرگی از تحول انسانی است و آن هشیاری تمام حواس شش‌گانه را به ساده‌گی یک جعبه‌ی ابزار برای خود فراهم می‌کند.

پیتر تراویس / رولینگ‌استون

دو فیلم قبلی«جولیان اشنایبل» درباره‌ی دو هنرمند دیگر بود ولی «قفس غواصی و پروانه» بهترین فیلمی است که تا به حال ساخته است. فیلم، شما را در خود غرق می کند. اثری بسیار هنرمندانه و غیرقابل انکار در وجهه‌ی هنری‌اش. شاه‌کاری احساساتی که شما را به فکر درباره‌ی سرنوشت، تقدیر، روح انسانی و زیبایی‌های زنده‌گی وامی‌دارد. «ژان دومنیک بابی» که توانست با پلک زدن کتابی را بنویسد که «جولیان اشنایبل» توانست استادانه آن را به فیلم تبدیل کند. در این میان نباید فیلم‌برداری هنرمندانه‌ی فیلم را فراموش کنیم که سهم بزرگی در موفقیت آن داشته است.

دیوید دنبی / نیویورکر

مجله‌ی اپیزود - شماره‌ی شصت‌وسه

بيست‌وهشتم شهريور ماه 1388 خورشیدی

Home

copyright© 2008 episodemagazine.com All rights reserved