sistan

در روزگاران دور که بشر تازه یک‌جانشین شده بود، شهری در سیستان پدید آمد که به گفته‌ی باستان‌شناسان به لحاظ بافت شهری، جمعیت، برنامه ریزی شهری و ... اولین شهر جهان بود. شهر سوخته و تمدن هوشمند و خلاق آن با بیش از پنج‌هزار سال قدمت، به‌عنوان بزرگ‌ترین استقرار شهرنشینی در نیمه‌ی شرقی فلات ایران، نمونه‌ای منحصر به‌فرد و حکایت‌گر واقعی علم، صنعت و فرهنگ گذشته‌های دور این مرز و بوم می‌باشد.

این شهر پُررمز وراز از لحاظ تقسیم بندی در بین دیگر محوطه‌های باستانی دنیا بی‌نظیر است و تقسیم‌بندی محلات مختلف شامل منطقه‌ی سکونت، بناهای یادمانی، قبرستان و محل کارگاه‌های صنعتی مسئله‌ای است که در هیچ شهر باستانی وجود نداشته و انواع مختلف گیاهان، مواد غذایی، سفال، ابزاربازی، انواع پارچه‌ی رنگی و وسایل آرایشی کشف شده، این شهر را نسبت به دیگر محوطه‌های باستانی متمایز می‌کند.

شهرسوخته دارای تشکیلات مرتب و منظمی بوده و از بعد سازمان‌دهی اجتماعی نیز جزو شهر‌های پیشرفته‌ی زمان خود بوده است. وجود نظام مرتب و منظم آب‌رسانی و تخلیه‌ی فاضلاب، دانش پزشکی پیشرفته و صدها بلکه هزاران عامل دیگر، براهمیت این منطقه افزوده است. این شهر از نادرترین شهرهای باستانی است که در آن، زنان عهده دار امور مالی خانواده‌شان بوده‌اند. از یافته‌های جالب می‌توان مهرها و رسیدهای مربوط به انبار غله از گور زنان نام برد که بیانگر نقش و توانایی بازرگانی و اجتماعی زنان شهرسوخته می‌باشد.

وسعت شهر سوخته و یافته‌های کاوشگران، این محوطه را از صورت یک محوطه‌ی عادی دوران مفرغ خارج کرده و به این نتیجه رسانده که زنده‌گی در شهر سوخته با دوران آغاز شهرنشینی در فلات مرکزی ایران و بین‌النهرین هم‌زمان است. سند یا کتیبه‌ای که نام واقعی و قدیمی این شهر را مشخص کند هنوز به‌دست نیامده و به دلیل آتش‌سوزی در دو دوره‌ی زمانی بین سال های 3200 تا 3750 قبل از میلاد «شهر سوخته» نامیده می شود.

این شهر در منطقه‌ای کاملن غیر زلزله‌خیز بنا شده بود که ناگهان بدون هیچ نشانه ای تخلیه شده است. اگر یک گروه باستان‌شناسی با سی کارگر و هر کارگر هشت ساعت کار در روز به کار حفاری در این ناحیه مشغول شوند، حداقل سیصد سال وقت لازم است تا بتوان آن ناحیه را کاملن حفاری کرد. مسئله، یک حفاری ساده و خارج کردن اشیا نیست، بلکه بررسی تمدن عظیمی است و این‌که چه‌گونه پدید آمده، چه‌سان از میان رفته و دارای چه شرایط ، روابط اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی بوده است. مسلمن بدون صرف میلیون‌ها ساعت کار برای حفر کانال‌های عظیم آبیاری و کار دسته جمعی در زمینه‌ی تولیدات کشاورزی امکان به‌وجود آوردن این تمدن و تمرکز هزاران نفر در یک محل در حدود پنچ‌هزار سال پیش نبوده است و عجیب این‌جاست که ما قدیمی‌ترین تمدن‌ها را در مناطق خشک، مانند مصر، محدوده‌ی رود زرد در هند و اطراف رود هیرمند می‌یابیم. به هر صورت هدف استراتژیک تحقیقات، شناخت سازمان اجتماعی تمدن شهر سوخته است و این کار را باید با کمک متخصصین مختلف و مطالعه‌ی باقیمانده‌های باستانی انجام داد.

کلنل بیت یکی از ماموران نظامی بریتانیا از نخستین کسانی است که در دوره‌ی قاجار و پس از بازدید ازسیستان به این محوطه اشاره کرده و نخستین کسی است که در خاطرات‌اش این محوطه را شهر سوخته نامیده و آثار باقیمانده از آتش سوزی را دیده است. پس از او«سر اورل استین» باستان شناس معروف انگلیسی در سال 1295 شمسی به سیستان سفر کرد ونخستین کسی بود که در گزارش‌های خود اهمیت و ویژه‌گی‌های این تپه را بیان نموده و محوطه‌های شهرسوخته را از لحاظ علمی بررسی و به جهانیان معرفی کرد.

گروه باستان‌شناسان ایتالیایی وابسته به موسسه‌ی مطالعات خاورمیانه و خاور دور«ایزمئو» تحقیقات و فعالیت‌های باستان‌شناسی را در سال 1341 خورشیدی (1962 میلادی) در سیستان آغاز کرد.

پنج سال بعد همین موسسه با همکاری مرکز باستان‌شناسی ایران‌کاوش در تپه‌های شهرسوخته را به سرپرستی دکتر«مارتیسیو توزی» آغاز نمود و این کاوش‌ها تا سال 1357 خورشیدی (1978 میلادی) ادامه پیدا کرد. نتیجه‌ی بررسی‌ها و کاوش‌های این گروه در ده‌ها مقاله و کتاب به چاپ رسیده است و این تحقیقات هنوز ادامه دارد. به‌هرحال تحقیقات شهر سوخته در تمام جهان شناخته شده و این امر تنها به دلیل کارهای گروه کثیری از دانشمندان کشورهای مختلف در این زمینه بوده که به تحقیق پرداخته و مجموعه‌ی مطالعات آن‌ها به شناخت یکی از قدیمی‌ترین تمدن‌های بشری و هم‌چنین مکانیزمی که تکامل جامعه‌ی بشری را در طول زمان با اشکال پیچیده‌ی آن تا امروز میسر ساخته، انجامیده است.

پیش از آغاز کاوش‌های شهرسوخته، بیش‌تر باستان‌شناسان معتقد بودند که مهم‌ترین مراکز فرهنگی در بین‌النهرین و جنوب غرب ایران واقع شده اند، ولی با کشفیات شهرسوخته در نظریات آنان تغییراتی حاصل گردیده است.

به‌نظر می‌آید این شهر مهم‌ترین مرکز اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و فرهنگی منطقه، طی هزاره‌های سوم و دوم پیش ازمیلاد باشد. شهرسوخته بر روی شبه فلاتی از خاک رس، سنگ، خاک آهک و سن‌گریزه که عمدتن حاصل آبرفت می‌باشند قرار دارد. شکل این تراس رودخانه‌ای باستانی، مثلث گونه است و مساحتی حدود صدوشصت‌ودو هکتار را دربر می‌گیرد. موقعیت جغرافیایی آن در َ70 30 عرض جغرافیایی و َ22 61 طول جغرافیایی و در فاصله‌ی پنجاه‌ونه کیلومتری جنوب غربی زابل و در سمت غرب جاده‌ی زاهدان به زابل قرار دارد. خشکی هوا و سایر شرایط اقلیمی باعث شده تا نمک دایمن به‌طرف سطح زمین روانه شده و روی زمین لایه‌ی محکم و سیمان مانندی تشکیل بدهد. این قشرساروجی به نگه‌داشت اشیا و بقایای باستانی کمک فراوان کرده‌اند، به نحوی که در آن‌جا آثار طناب، سبد، رنگ، پارچه، لارو حشرات، ناخن و مو هم که در سایر محوطه‌های باستانی ایران به‌ندرت باقی مانده‌اند، پیدا شده است و به‌همین سبب مجموعه‌ای کامل از مدارک و شواهد مربوط به دوران آغاز شهرنشینی، به مقدار زیادی به دست آمده است.

شهرسوخته، در حدود پنجاه کیلومتری جنوب شهر زابل در غرب جاده‌ی آسفالته زاهدان – زابل، بین آبادی «تاسوکی» و روستای «لوتک» بخش آب سیستان، واقع است. گستره‌ی همه‌ی تپه‌های شهر سوخته، حدود صدوپنجاه‌ویک هکتار و میانگین بلندی آن‌ها دوازده متر و بلندترین نقاط آن، هیجده متر می‌باشد. جهت تپه‌ها از شمال به جنوب و شیب آن‌ها ازشرق به غرب است. طول شهر سوخته حدود دوهزارودویست‌وبیست متر و پهنای آن حدود هزارونود متر می باشد.

از صدوپنجاه‌ویک هکتار گسترده‌گی شهر سوخته، تنها صدوبیست هکتار آن آثار و بقایای باستانی را در بردارد که بیش‌ترین آن حدود هشتادهکتار متعلق به دوره‌ای کوتاه می‌باشد (لایه‌های پنج تا هفت). تپه‌های کم ارتفاع شهر سوخته، در کنار یکی از کهن‌ترین دلتاهای رود هیرمند قرار دارند و از مهم‌ترین مراکز دوران مفرغ در شرق ایران محسوب می‌شوند. قبلن تصور می‌رفت که دلتای فعال هم‌زمان با شهرسوخته، در کنار رود بیابان قرار دارد، ولی مطالعات و پژوهش‌های جدید جغرافیایی روشن می‌کند که دلتای رود بیابان نیز می‌تواند فعال باشد، چون در زیراین دلتا هنوز یک رشته آب جریان دارد.

دلتای مذکور در زمان یورش تیمور به سیستان نیز اهمیت داشت و پیرامون آن شهرها و قلعه‌هایی، همانند«سارتار»، «ترکن»، «رم رود»، «قلعه رستم» و «قلعه حوضیدار» قرار داشته‌اند. بررسی‌های جدید به کمک عکس‌های هوایی برای یافتن دلتای فعال هزاره‌ی چهارم پیش از میلاد، دراین منطقه، نشان داد دلتای قدیمی نزدیک شهرسوخته بود، اما چنان با شن و ماسه پُر شده بود که تشخیص آن به‌سختی امکان‌پذیر است. چون در این منطقه سوی وزش باد از غرب به شرق است، بخش سوخته به سبب تماس دایم با جریان باد، فرسوده و از بلندی آن کاسته شده است. قسمت شرق تپه‌ها از قسمت غربی آن، ارتفاع زیاد تری دارد، زیرا تنها عامل مخرب آب می‌باشد که دیواره‌های شرقی شهر سوخته را به شکل برش‌های عمودی مستقیمی درمی‌آورد. هنوز در کنار آن گودال‌های سپید کوچک به نشانه‌ی بقایای دریاچه‌های باتلاقی کوچک انتهای رود هیرمند دیده می‌شود.

تپه‌های شهر سوخته براثر فرسایش باد و آب، چه در زمان زنده‌گی درشهر و چه پس از متروک شدن، از شکل خاص هندسی بیرون آمد و سطح آن صاف و گوشه‌هایش گرد شد و گودال‌های داخل سطح تپه و زمین‌های صاف و چسبیده به آن، از رسوب‌های رودخانه‌ای پُرشدند. حدود هفتادوپنج هکتار از زمین‌های شهر سوخته از توده‌های سفال، قطعات سنگ، فلز، مرمر و اشیای دیگر پوشیده شده است. به عقیده‌ی اورل استین، فرسایش شدید بادها، خاک‌های سست سطح تپه‌ها را کنار می‌زند، در نتیجه آثار نمایان می‌شوند، ولی لایه‌ی سخت و ضخیم نمکی زیر سطح، باعث حفاظت چشمگیر مقدار زیادی از آثار شده است. بهترین آثار موجود که به هزاره‌های چهارم و سوم پیش از میلاد تعلق دارند، در پایین‌ترین لایه‌ها در قسمت شرقی شهر سوخته در مساحتی افزون بر صدوبیست هکتار پخش گردیده‌اند.

شهر سوخته با تمام گسترده‌گی خود فاقد معبد، دیوار دفاعی، دروازه و یا ساختمان عمومی می‌باشد. زنده‌گی در این شهر حدود پنج‌هزار سال پیش یعنی بین سال‌های 3200 تا 1800 ق. م جریان داشته است و بخش‌های دربردارنده‌ی این آثار به چهار قطعه‌ی متمایز ازهم شده‌اند:ا

یک) بخش بزرگ مرکزی

دو) منطقه‌ی مسکونی شرقی

سه) قسمت شمال غربی

چهار) قسمت جنوب غربی

در تمامی گورهای حفاری شده در شهر سوخته، ابزار کار صاحبان صنعت و شاغلان به همراه آنان دفن شده است. قبور صنعتگران، جواهرسازان، نقاشان سفال و حتا دامداران، بر مبنای ابزاری که همراه آنان در گور یافت شده، به‌طور کامل قابل شناسایی و تمایز است.

از میان هزاران اشیای به‌دست آمده به برخی از مهم‌ترین آن‌ها اشاره می کنیم:

قدیمی‌ترین تخته نرد جهان(unearthed game)

از گورستان باستانی این شهر قدیمی‌ترین تخته نرد جهان به همراه شصت مهره ، دو تاس از جنس عقیق و تخته‌ای از جنس لاجورد کشف شده که بسیار قدیمی‌تر از تخت نردی که در گورستان سلطنتی اور در بین‌النهرین کشف شده بوده است. این تخته نرد از چوب آبنوس و به شکل مستطیل است. چون آبنوس در سیستان و بلوچستان نمی‌روییده، مشخص است که از هند وارد شده است. بر روی این تخته نرد ماری که بیست بار به دور خود حلقه زده و دُمش را در دهان گرفته، نقش بسته است. به نظر می‌رسد که چنین طرحی هم به موضوع‌های فرهنگی و فلسفی هند مربوط باشد، چرا که چنین علامتی از فرهنگ هند به معنی مرکز انرژی‌های حیاتی در بدن است. به عقیده‌ی باستان‌شناسان با توجه به این‌که این تخته نرد، قدیمی‌تر از نمونه‌ی آن در بین‌النهرین است به همین دلیل ممکن است این بازی از شهر سوخته به تمدن بین‌النهرین رفته است. ا

چشم مصنوعی(artificial eye)

بر اساس اعلام پایگاه باستان‌شناسی شهرسوخته، نخستین چشم مصنوعی دنیا در هزاره‌ی سوم قبل از میلاد مسیح در محوطه‌ی این مکان کشف شده است. کشف چشم مصنوعی به‌عنوان پدیده‌ای شگرف و منحصربه‌فرد در این محوطه‌ی تاریخی پنج‌هزارساله بوده که متعلق به زن تنومند بیست‌وپنج تا سی ساله‌ای است که در گورستان شهر مدفون بوده است. جنس و ماده‌ی دقیق این چشم مصنوعی یافت شده، هنوز به‌طور کامل مشخص و شناسایی نشده است اما به‌نظر می‌رسد در ساخت آن از قیرطبیعی مخلوط به نوعی چربی جانوری استفاده شده است. روی این چشم مصنوعی، ریزترین مویرگ‌های داخل چشم توسط مفتول‌های زرین به قطر کمتر از نیم میلی‌متری طراحی و تعبیه شده که این نشان‌دهنده‌ی وجود جامعه‌ای پیشرفته و مردمانی مبتکر در شهر سوخته بوده است.

خط کش: علم ریاضیات با کشف خط کشی از چوب آبنوس، با دقت نیم میلی‌متر، نمونه‌ای مهم از افتخارات ساکنین سرزمین سیستان به‌ویژه شهر سوخته در پنج‌هزار سال قبل است.

اولین انیمیشن دنیا: کشف جامی که بر روی آن نخستین انیمیشن دنیا حکاکی شده، اهمیت شهر سوخته زابل را چنان زیاد کرده که روز به روز تعداد علاقه‌مندان به تاریخ و تمدن سیستان را افزوده است. این جام، نقش بزکوهی را نشان می‌دهد که در حال جست‌وخیز است که دور تا دور یک کاسه نقش شده و وقتی کاسه را می‌چرخانیم یک تصویر متحرک به‌دست می‌آید. پنج فریم حرکتی بر روی این جام نقش خورده که نخستین انیمیشن تاریخ هنری بشر است.

مهر: مهرهای کشف شده در شهرسوخته از جنس لاجورد، صدف و فیروزه است که در حدود 90% آن در گورهای زنان یافت شده است. این امر نشان می‌دهد که زنان قوی‌ترین گروه در جامعه‌ی شهر سوخته بوده و ابزار قدرت در دست آنان بوده است. مهرهای کشف شده به دو نوع مهرهای شخصی و دولتی تقسیم می‌شده‌اند. به‌هرحال زنان و مردان شهرسوخته در کنارهم و هر یک به فراخور امکانات خود سعی داشتند حوزه تمدنی خود را به نحو احسن اداره کنند.

جراحی مغز(brain surgery): یکی شگفت‌انگیزترین یافته‌‌های این شهر، پیدایی نشانه‌های کهن‌ترین جراحی مغز درشهر سوخته است. جمجمه‌ای ازدختر دوازده یا سیزده ساله که در 4800 سال پیش، پزشکان آن دیار برای درمان بیماری هیدروسفالی (جمع شدن مایع درجمجمه) بخشی ازاستخوان جمجمه اورا برداشته وجراحی کردند که مدت‌ها بعد از این عمل زنده مانده است.

دستور پخت چند نوع غذا از جمله:

ماهی و دانه‌های گشنیز را با هم خوب ترکیب کنید و در داخل برگ مو جای دهید.

ترکیب عدس، گوشت گوسفند یا ماهی، کشک و کشمش.

تخم‌اردک یا غاز در خاکستر گرم پخته و همراه یک نان که از آرد کنجد پخته شده میل شود.

گوشواره‌ی نقره:

این گوشواره‌ها در دو طرف سر اسکلت یک زن و به همراه انگشتر نقره و آیینه‌ی بزرگ مربوط به پنج هزار سال پیش یافت شده است. مردم شهرسوخته علاقه‌ی زیادی به زیورآلات، جواهرات و سنگ‌های قیمتی داشتند. آنان در هنر سنگ‌تراشی و ساخت زیورآلات قیمتی، بسیار متبحر بودند و اشیای تزیینی از جمله انگشتر، گردن‌بند، دست‌بند و سایر زیورآلات دیگر ساخته‌ی خود را به نقاط دیگر صادر می‌کردند.

از دیگر اشیای مهم از میان هزاران شیئ یافت شده، می‌توان از سفال با امضای سفال‌گر بر روی آن، چکش، سوزن، شهرک‌های مسکونی و ساختمان‌های همه‌گانی هم‌چون آپارتمان، بذر خربزه، حبوبات، ماهی خشک کرده، برنج، زیره، کوره‌های سفالگری، کوره‌های ذوب فلزات، دکمه، تبر، بندکفش، قلاب، شانه سر، طناب، سبد، گل مو، قاب‌های چوبی، کفش، کمربند و ... نام برد.

منابع:

- بهاردوست، تکتم، شهرسوخته یکی از شگفتی‌های دنیای کهن، مجله‌ی جاده‌ی ابریشم، 1484، شماره 68.

- کیانی، محمدیوسف، شهرهای ایران، تهران، جهاددانشگاهی، چاپ اول، 1370.

- سیدسجادی، سیدصادق، بهشت باستان‌شناسان، مجله‌ی آموزش تاریخ، 1383، شماره 15.

- پرفسور توزی، پیش از تاریخ سیستان/مترجم رضا مهرآفرین، مشهد، پاژ، 1385.

- Ettelaat international, Thursday, September 15, 2005, No:2690

- Ettelaat international Thursday, Jan 7, 1999, No:1130

افشین بزی - مجله اپیزود ، شماره‌ی چهل‌وسه

دوازدهم اردیبهشت ماه 1388 خورشیدی

Home