music

فن تنظیم و هارمونیزه کردن موسیقی، چندین قرن در اروپا سابقه دارد، در حالی که سابقه آن در ایران، به یک قرن هم نمی رسد!

«علینقی وزیری» را می توان به عنوان بنیانگذار تنظیم موسیقی در ایران دانست. وی به پشتوانه ی علم و اطلاعات موسیقایی زیادی که در طی سال های متمادی در اروپا کسب کرده بود و نیز در کنار آن، آموزش هایی که در حیطه ی موسیقی ایرانی از اساتید بنام زمان خود، فراگرفته بود، توانست اولین گروه موسیقی و ارکستر را در ایران بوجود آورد.

در تئوری موسیقی، لفظ «ارکستر» به گروهی اطلاق می شود که نوازنده گان آن حداقل پانزده نفر باشند. اگر چه نوازنده گان گروه «وزیری» از این تعداد نیز بیش تر بودند ولی بعدها این لفظ برای گروه های کمتر از پانزده نفر نیز معمول شد. پیش از این که استاد وزیری چنین گروهی را گرد هم سازد، به ندرت پیش می آمد که چندین نوازنده با سازهای مختلف، در کنار یکدیگر به اجرای برنامه بپردازند و در صورتی هم که گروه نوازی می کردند، تمامی نوازنده گان از ابتدا تا انتهای قطعه، عینن یک ملودی مشترک را اجرا می کردند (از جمله این گروه ها، می توان به گروه نوازندگان انجمن اخوت اشاره کرد).

ممکن است در این جا سئوالی در ذهن تداعی شود که پس چه تفاوتی بین این گروه ها و ارکستر وزیری بود؟ نکته مهم این جاست که در اجرای قطعه ای که برای گروه یا ارکستر تنظیم می شود، هر کدام از نوازنده گان آن باید فقط ملودی و نت مخصوص به خود را بنوازند تا در مجموع نوازندگی همه اعضای گروه، ملودی اصلی قطعه به وجود آید. پس با اجرای یک نفر یا تعدادی از اعضای گروه، قطعه کامل نشده و هیچ مفهومی نخواهد داشت. پس نگهداری صحیح وزن قطعات در چنین گروه هایی، عامل بسیار مهمی در بهتر اجرا شدن قطعه است.

شاید پرسش دیگری نیز در این جا به ذهن برسد که چه لزومی دارد یک قطعه را برای سازهای مختلف تنظیم کنیم؟ در جواب این سئوال باید اول به این نکته اشاره کرد که اگر هر ساز، در جای خودش به کار گرفته شود، بهتر می تواند آن ملودی را به شنونده القاء کند.

دوم این که ویژه گی ها و وسعت سازها با هم متفاوت است. مثلن به هیچ وجه قابلیت های سنتور، نی و کمانچه یکسان نیست، بلکه هر ساز ویژه گی اجرای ریتم ها و ملودی های خاص خود را دارد (به طور مثال هیچگاه نمی توان چهارمضراب های مخصوص ویلن را با نی اجرا کرد).

به اشتباه این تصور پیش نیاید که حتمن یک قطعه باید برای تعداد زیادی از سازها تنظیم شود. بلکه ممکن است تنظیم یک قطعه، فقط برای دو ساز باشد (دوئت)، در حالی که این دو ساز نیز می توانند شبیه به یکدیگر نیز باشند. به طور مثال، دو سنتور که هر کدام نت مخصوص به خود را اجرا می کنند نیز، نوعی تنظیم به حساب می آید.

سازها در موسیقی غرب، به سه دسته کلی طبقه بندی می شوند:

یک - آرشه ای

دو - بادی

سه - ضربه ای (کوبه ای).

ولی این تقسیم بندی در موسیقی ایرانی کمی متفاوت و کلی تر است:

یک - سازهای ضربه ای

دو - سازهای کششی..

به صورتی که تمبک را در کنار سازهای زخمه ای (مانند تار و سنتور و...) و نی را نیز در کنار سازهای آرشه ای (مانند کمانچه و قیچک) قرار می دهند. (البته انواع دیگری از تقسیم بندی نیز وجود دارد).

تنظیم قطعه بر عهده شخص تنظیم کننده است. تنظیم کننده قطعه که گاهن سرپرست گروه نیز هست، بایستی حداقل یک ساز را به طور حرفه ای بنوازد و با دیگر سازها نیز به صورت مقدماتی آشنایی داشته باشد (بخصوص کلیدهای سل، دو، فا در نت نویسی).

تنظیم قطعه امری است بسیار مشکل و وقت گیر. شخص تنظیم کننده پس از تدوین ملودی کلی خود، باید سازهای موجود در گروه خود را طبقه بندی کرده تا ببیند از نظر حجم وسعت صدادهی تا چه حد بضاعت دارد. مسلمن حجم صدادهی یک گروه پنج نفره، خیلی کمتر از صدادهی یک ارکستر پانزده نفره است. شخص تنظیم کننده باید بر اساس تعداد نوازنده گانی که دارد، تنظیم خاصی بنویسد. مهارت در نوازنده گی نیز، بحث بسیار مهمی است. به این صورت که تنظیم کننده ی قطعه، باید کاملن از توانایی های نوازنده گی تک تک نوازنده گانش، مطلع باشد.

همانطور که قبلن ذکر شد، نت تنظیم قطعه، برای هر یک از سازها متفاوت است، اما باید به این مسئله نیز اشاره کرد که معمولن به دلیل حجم کم صدادهی سازهای کششی (به خصوص در موسیقی ایرانی) شخص تنظیم کننده، تنظیم واحد و یکسانی برای تمامی سازهای کششی می نویسد (یعنی تمامی سازهای کششی، نت واحدی را اجرا می کنند). به وسیله ی این متد، می توان تا حدودی بین سازهای مضرابی و آرشه ای، بالانس و توازن ایجاد نمود.

یک تنظیم کننده ی حرفه ای کسی است که با وجود علم به ویژه گی های هر ساز، ساعت های متمادی را صرف مشورت با نوازنده گان دیگر سازها می کند تا بدین وسیله بتواند بهترین تنظیم را ارائه دهد. وی باید متوجه باشد که قسمت های مختلف قطعه را کدامیک از سازها بهتر می تواند اجرا کند تا حس زیباتری به مستمع منتقل شود.

در یک گروه، سازهایی هستند که برای اجرای ملودی، بسیار مفید و کاربردی اند. در کنار آن، سازهایی هم هستند که بیش تر برای پر کردن فضا و یا پشتیبانی از ملودی اصلی به کار می روند و به تنهایی کاربرد خاصی در قطعه ندارند. لازم به ذکر است برخی از تنظیم کننده ها براین عقیده اند که حتا باید برای تمبک و دف نیز، تنظیم خاصی نوشت.

شخص تنظیم کننده در نهایت امر، نت تنظیم شده برای هر ساز را به ترتیب اهمیت سازها، روی خط حامل بر روی کاغذی (پارتیتور) می نویسد و پس از آن، نت هر یک از سازها را نوازنده گان مخصوص خود می دهد و پس از آن تمرین را آغاز می کنند. البته اندک نوازنده گانی نیز هستند که قادرند نت مخصوص به خود را بدون تمرین قبلی و با نگاه کردن به پارتیتور خود اجرا کنند که البته به مهارت زیادی نیاز دارد (دشیفر).

زمانی که کلنل وزیری ارکستر خود را به وجود آورد، متوجه ی فقدان صداهایی زیرتر و بم تر از صدای «تار» شد که بسیار به آن احتیاج داشت. به همین دلیل، تار «سوپرانو» و «آلتو» را ابداع کرد و همین طور بعدها تارباس (بم تار) نیز ابداع شد. در سال های بعد، بنا بر احتیاج گروه ها و ارکسترها، سازهایی چون سنتورباس و سوپرانو و قیچک آلتو و باس نیز ساخته و به تدریج به کار گرفته شد.

پس از وزیری، افراد زیادی به تنظیم قطعات موسیقی پرداختند که از برجسته ترین آن ها می توان به «روح الله خالقی» ، «حشمت سنجری» ، «جواد معروفی» ، «حسین دهلوی» ، «فریدون ناصری» ، «فرامرز پایور» ، «محمد حیدری» ، «فرهاد فخرالدینی» ، «فریدون شهبازیان» ، «پرویز مشکاتیان» و «حسین علیزاده» اشاره کرد.

یک قطعه را ممکن است ده ها نفر بنا بر سلیقه خود، تنظیم کنند ولی همیشه تنظیمی ماندگار خواهد ماند و به دل می نشیند که پشتوانه ی آن، دانش موسیقایی و نیز ذوق هنری و زیباشناسی تنظیم کننده ی آن باشد.

گردآوری و ویرایش : کامیار فرمندیان

مجله اپیزود - شماره چهار

پنجم امرداد 1387 خورشیدی

Home

منابع :

----------------------------------------------

وبلاگ چهار مضراب

سایت ایران ملودی