anahita

آناهیتا ایزدبانویی است که در زورمندی برابر با تمام آب هایی است که بر روی زمین جاری است و به دریای«فرافکرت» می ریزد. آناهیتا، بانو و سرپرست تمامی آب هاست. کسی است که هزار دریا و هزار رود دارد و طول هر یک از این رودها برابر است با تاخت چهل روز اسب سواری که سخت ورزیده باشد. ایزدی است که توجهی خاص به زنان و مردانی دارد که در صدد به وجود آوردن فرزندان بسیار هستند. این ایزدبانو بر گردونه ای زیبا که چهار اسب سپید و یک شکل به آن بسته شده است، همواره آماده ی آن است که بر دیوان و جادوان و ستم پیشگان حمله برده و نابودشان سازد.

«آبان یشت» یا یشت پنجم، یکی از کهن ترین و طویل ترین یشت هاست که وصف این ایزدبانو می باشد. در آغاز اهورامزدا به زرتشت، تکلیف گرامیداشت آناهیتا را می نماید. کسی که بر کیش اهورایی است و دشمن دیوهاست، کسی که مایه ور جان هاست و رمه ها و گله ها را می افزاید، قلمرو کشور را می گشاید و ثروت را فراوان می کند و نیز نطفه ی مردان را پاک و شیر زنان را فراوان می کند.

آن گاه به توصیف نیایش ها، فدیه ها، قربانی ها و نذرهای نام آوران پیشین به درگاه آناهیتا از برای موفقیت می رسیم. نخست «جمشید» است که برای این ایزدبانو بر فراز کوه «البرز» صد اسب، صد گاو و ده هزار گوسفند قربانی می کند و درخواست می کند که شهریار همه ی کشورهای بزرگ شود و بر دیوان پلید و دروغ گویان مسلط گردد. آن گاه نوبت «فریدون» می رسد که مطابق قربانی های جمشید، از برای ایزدبانو قربانی می کند و درخواست می کند تا توانایی اش بخشد تا براژی دهاک«ضحاک» دیو دروغ و ناراستی پیروز شود.

پس نریمان گرشاسب، آن چنان قربانیانی از برای آناهیتا می نماید تا بر گندَروی زرین پاشنه مسلط شود. از دیگر نام آوران هوشنگ پیشدادی ، گرشاسب ، کی کاووس ، کی خسرو، توس و پسران ویسه هستند که برای آناهیتا قربانی کرده و ایزد بانو آنان را کامیاب می سازد.

همان گونه که این ایزدبانو به ایرانیان نامدار و نیک کار و مزداپرست در رسیدن به آرزوهای شان کمک می کند، به آنان که بخواهند بر مجد ایران خللی وارد کنند، هر چند قربانی و نیایش نیز کنند، توفیق نمی بخشد، چون افراسیاب و اژی دهاک(ضحاک) که آناهیتا آنان را می راند.

در این جا لازم به یادآوری و تذکر است که فاصله ی زیادی بین سرودن گاتاها و یشت ها بوده و چنان که می دانیم در گاتاها بر ضد قربانی های خونین سخن رفته و نکوهش شده است، اما در یشت ها و به ویژه در آبان یشت باید توجه کرد که تمام این نام آوران پیشین - پیش از زرتشت- زندگی کرده و بر آیین آریایی بودند که مورد اصلاح قرار گرفته بود و این قربانی ها راجع به آن زمان است.

البته در زمان های بعدی نیز قربانی به کلی برافکنده و عملش متروک نشد ولی تعدیل و تخفیف بسیاری یافت. اما با تمام این احوال، رسم قربانی هنوز در میان زرتشتیان معمول است و در جشن«مهرگان» چون مسلمانان در عید«قربان» قربانی می کنند.

معبد آناهیتا

در جایی دیگر نیز، تجسم پیکر مادی آناهیتا وصف شده، اما آن چه بسیار شایان توجه است، آن که مبنای بسیاری از معجزات پیامبران سامی را در خلال سروده های زیبا و ستایش ایزدان ملاحظه می کنیم بدون این که در این جا منظوری از معجزه را افاده کنند. «ایزد مهر» که برآرنده ی آب از سنگ است در قصه های مذهبی یهود، تاثیر بخشیده است مانند داستان های زیر که «ویشته اورو» از خاندان «نوذر» در کنار آب ویتنگوهیتی برای آناهیتا فدیه ی مایع آورد، شیره هوم به شیر آمیخته و درخواست کرد که ایزدبانو یاری اش دهد و آناهیتا به صورت دوشیزه ای زیبا ، بلند بالا، آزاده ، شریف و والا نژاد با کفش های زرین درخشان از میان آب های ژرف یک گذرگاه، جاده ی خشک باز می کند و قهرمانی که دشمن دیوان است به کام خود می رسد و از جاده ی میان رود به آسانی می گذرد و در قصه ی مذهبی یهودیان می بینیم که موسا و یاران اش از آن عبور می کنند.

داستان دیگر از قدیس یلی است به نام«یوایشته» که می توان وجه تشابهی میان آن و داستان مشهور یونانی «اودیپوس» برقرار کرد. اودیپوس شاهزاده ی بی فرجام، غولی را که بر سر شاهراهی نشسته بود و هر کسی که به معمایش جواب نمی داد را می کشت، به هلاکت رساند و پادشاه شد و گویند که «یوایشته» در کنار آبی، صد اسب و ده هزار گوسفند قربانی کرد و از آناهیتا خواست که او را بر دشمن و رقیب اش که «اختیه» نام دارد و از دیوسنان است، پیروز گرداند. گفت که این جادوساز از همگان پاسخ چیستانش را می خواهد و هر که جواب را نداند، هلاک می شود. یوایشته با قربانی به درگاه ایزدبانو آناهیتا، یاری اش را جلب کرد، معماها را جواب گفت و آن دیو زیانکار را کشت.

آن چه در یشت ها سخت جلب توجه می کند عدم دخالت ناقص الخلقه ها است، کسانی که به بیماری سخت و یا نقص جسمانی گرفتارند، در مراسم ستایش و نیایش این ایزد باانو، -البته این جا تاثیر اندکی از روش مغان را ملاحظه می کنیم که بعدها در وندیداد که در فرمان تدوینش قدرت کامل را به دست آورده بودند به شکل ناهنجاری ظاهر می شود.

در خارج از ایران نیز، ایزدبانو آناهیتا نفوذ و اهمیت یافت. آگانانگلوس –مورخ ارمنی- در سده ی چهارم میلادی گزارش می دهد که در هر معبد آناهیتا در شهر«ارز» پیکره ای سنگین و بزرگ از طلا و تندیسه های آناهیتا وجود داشته است و از وجود چنین تندیسه در «شوش» نیز باخبریم.

در «ارمنستان» اهورامزدا و ایزدبانوی گرامی اش آناهیتا دارای مقامی درخور توجه شدند و «ارمزد» در حالی که فراموش می شد، «ناهید» سخت مورد توجه قرار می گرفت، هرچند که سایر ایزدان مزدیسنا چون «مهر» و «بهرام» نیز در این سرزمین اهمیت داشتند، اما مقام آناهیتا بسیار ارجمندتر بود.

در سده ی اول پیش از میلاد در این منطقه، آن اندازه نقوذ آناهیتا و پرستش و عبادت این ایزدبانو اهمیت یافت که شهر«آکی لی زن» را به آنانی تیس (تلفظ یونانی آناهیتا) برگرداندند و معبد آناهیتا در این شهر عظمت و شهرت بسیار داشته است.

این بود شرح کوتاهی از ایزدبانو اردویسور آناهیتا که چون«میتره» در زمان هخامنشیان تجدید حیاتی کرد و در بسیاری از نقاط متمدن پرستش اش رواج یافت. در یونان، رُم و بسیاری از شهرها و ممالک آسیایی ستایش شد و در «یشت پنجم» که به حرمت و ستایش او سروده شده، جز پاکی، راستی و اخلاق چیزی یافت نمی شود.

منبع:

فرهنگ ایرانی پیش از عصر زرتشت ، نوشته ی هاشم رضی با اندکی تلخیص و تغییر.

شهرزاد شفا - مجله اپیزود ، شماره بیست و هفت

چهاردهم دی ماه 1387 خورشیدی

Home